Uit de typemachine-opmaak van een oud boekje kan ik wel de conclusie trekken dat het uit de zeventiger jaren is. In het noorden van het land, in Wehe, werd toen eens een handwerktentoonstelling gehouden en dit boekje geeft daar wat uitleg bij. Ik ga dat boekje gebruiken voor een blogje, want dit is wel een interessant verhaal. Dat verhaal is al wel vaker verteld, maar het blijft goed om af en toe terug te kijken naar de ontwikkeling van het handwerk.
Het boekje begint met te beschrijven dat kinderen in 19e eeuw al vroeg betrokken werden bij het levensonderhoud. De gezinnen waren groot en het inkomen klein, waardoor het zelf maken en het verstellen van kleding en huishoudelijk textiel een noodzaak was. Een vrouw die bedreven was met naald en draad kon daar wat mee bijverdienen. En voor een meisje zonder welgestelde achtergrond werd dit ook van groot belang gewacht. Al vroeg leerde ze breien: klosje breien en stoppen op een kartonnetje. Dat leerden ze al op drie- of vier-jarige leeftijd. Als de moeder het te druk had om haar kleuter dat te leren, dan was er wel een grootmoeder of buurvrouw die deze taak op zich namen om het aan het kind te leren.
Als het kind naar school kon, dan kon ze daar verder leren handwerken, maar van het schoolgaan was niet verplicht en werd ook vaak overgeslagen. Zeker meisjes konden niet altijd naar school, want het werk thuis ging voor en bovendien achtte men het voor meisjes niet zo noodzakelijk. Ze moest alleen genoeg leren om later haar huishoudelijke taken te doen.
Pas in 1857 werd de handwerkles in de wet op het Uitgebreid lager Onderwijs genoemd. Handwerkjuffen waren er niet, zodat alles afhing van de mogelijkheden die de dorpen zelf boden. Als de onderwijzer bijvoorbeeld een vrouw had die er plezier in had, dan gaf deze de handwerklessen. Niet volgens een leerplan, maar naar eigen inzicht. En vaak met dat wat de kinderen van thuis meebrachten als lesmateriaal, zodat er veel en vaak werd versteld. Het lesrooster was voor jongens en meisjes gelijk, en daardoor was er binnen de schooluren geen plaats voor de handwerkles; die moest dan buiten schooltijd worden gegeven. Soms heel vroeg, vóór schooltijd. En soms ’s avonds nog.
In 1878 werd handwerken in de Onderwijswet opgenomen als verplicht leervak. Dit gebeurde mede om het schoolverzuim van meisjes te beperken. Maar inhoudelijk veranderde er nog niet zoveel, want nog steeds waren er geen handwerkonderwijzeressen. Tot 1920 gaf de minister ontheffing bij het ontbreken van geschikte leerkrachten. Pas toen het op de kweekschool een verplicht leervak werd, verbeterde er iets.
Wat betekende dit alles voor de dorpen in bijvoorbeeld de Marne, waar dit boekje ruim vijftig jaar werd geschreven voor bij een tentoonstelling? In de verschillende dorpen waren vrouwen dit dit lesgeven op zich namen. Sommigen haalden hun akten K en U. Zij gaven les in huiskamers, schoollokalen, manufacturen-winkeltjes. In het boekje worden de namen genoemd van vrouwen die les gaven in Eenrum, Hornhuizen, Pieterburen, Kloosterburen en Kruisweg. Gegevens daarover zijn bewaard vanaf ongeveer 1913. Sommigen ontvingen van het schoolbestuur 50 gulden per jaar, voor het verzorgen van vijf lesuren per week.
Als de meisjes de lagere school verlieten, was er voor de meesten geen sprake van vervolgonderwijs. De ouders die het betalen konden, stuurden hun dochter naar de stad, om het ‘jufferen’ te leren. Dit hield alles in wat met een goede vrouwelijke opvoeding te maken had, ook handwerken. De meisjes kwamen in groepjes bij elkaar, bespraken modenieuwtjes uit tijdschriften zoals “De Gracieuze” (waar ik in een volgend blogje een paar afbeeldingen laat zien). En ze maakten ‘fraaie handwerken’. Sommigen gingen naar kostschool, waar ze zeer gedegen en uiterst precies leerden naaien en borduren.
De meisjes die thuisbleven, hielpen hun moeder in de huishouding of werden dienstmeisje. In de meeste dorpen was er voor hen de mogelijkheid om ’s middags naailes te volgen. De naam van iemand die al in de eervorige eeuw deze naai- en verstellessen in Kloosterburen verzorgde, wordt in het boekje vermeld. Later werden die lessen voortgezet door haar dochter. Zij begon al met haar moeder te helpen op twaalfjarige leeftijd als hulpje, en ging daarmee door tot 1927.
In dat jaar namen de zusters van het toen gestichte klooster het “Heilig Hart’ de lessen over. Zuster Laurentia gaf vier middagen les tegen betaling. De vijfde middag werkten de leerlingen ten bate van de missie. Dit werken voor algemeen belang werd ook gedaan door de ‘Liesbethjes’, dat waren dames die goed konden naaien en borduren. Zij maakten menig gewaad, altaarkleden of andere kerkelijke benodigdheden.
Elk dorp had vrouwen die zeer bedreven waren met naald en draad en de naailessen ondersteunden met hun vaardigheden en onderwijs.
En zo kunnen dus veel bewaarde proeflapjes worden gezien tegen de achtergrond van de tijd waarin ze werden gemaakt. De proeflapjes op deze foto zijn van later datum, maar geven toch een indicatie van hoe er vroeger werd gewerkt. Er moest geoefend worden, met breien en stoppen en naaien, en dat werd van groot belang geacht. Eerst met de weinige middelen die er waren, en met onderwijs wat werd gegeven door vrouwen die daar geen diploma voor hadden en vaak ook geen vergoeding voor kregen. Later met meer middelen, ondersteuning van de wet, en toen kwamen er ook de lesmethodes en de akten.
Zelf vind ik zo’n oud boekje, uit een specifieke streek in ons land, interessant. Er zijn niet veel van zulke boekjes bewaard en de meeste namen van de vrouwen die zich vroeger hiermee bezighielden, zijn dan ook vergeten. Maar mijn moeder vertelde dat mijn grootmoeder ook een ‘breischooltje’ had, en daar kon ik me als kind niks bij voorstellen. Nu kan ik het wat beter in de tijd plaatsen. Overal in het land waren rond 1900 breischooltjes om de meisjes die belangrijke vaardigheid te leren.
